Slikar Ivan Rein (1905-1943) – zaboravljeni osijecki umetnik

(Predavanje Dr. M. Rajner odrzano na 10. Bejahadu, u Opatiji, avgusta 2009., priredjeno za citaoce Makabijade)

  pogledaj power point prezentaciju sa slikama

Osijek i  Zagreb, 1905-1929

Ivan Rein (sl. 1) rodjen je u Osijeku 1905. g. kao drugo dete u imucnoj porodici Mavra i Olge r. Hönigsberg. Otac mu je bio ugledni advokat i sudac, skolovan u Becu, dok je majka, poreklom iz Zagreba, poticala iz  porodice vlasnika Tvornice kože i  cuvene kavane "Zagreb." Iako, po svemu sudeci, porodicni dom (sl. 2) nije ukljucivao specificno-jevrejski identitet vec pre zelju za integracijom u sredinu u kojoj su ziveli, deca su odrastala u nadahnutoj intelektualnoj atmosferi: od rane mladosti Rein je ucio jezike, poznavao knjizevnost, filozofiju, likovnu umetnost i muziku. Osijek je u tom periodu, na pocetku XX. veka i sam bio znacajno kulturno i likovno srediste pa su tako medju Reinovim gimnazijskim profesorima bili i slikari koji su podrzavali mlade talente. Reinova majka se narocito zalagala za kuturnu naobrazbu svoje djece, pa je Rein kao gimnazijalac vec ucio slikarstvo u privatnoj skoli Josipa Leovića, osjeckog slikara, graficara i kipara, s kojim 1923. u Županijskoj dvorani izlaze po prvi puta svoje djacke radove. Taj rani uspeh i podrska sredine uticu na njegov izbor profesije.

Iako 1924. odlazi u Bec gde upisuje arhitekturu, kao "prakticniji" izbor, upoznavanje sa beckim umjetnickim zbirkama i posete izlozbama, ubrzo menjaju tu odluku. Uz podrsku roditelja, on napusta studij i Bec, te se 1925. vraca porodici, koja se umedjuvremenu preselila u Zagreb, i upisuje tamo Umetnicku akademiju u klasi cuvenog hrvatskog slikara Vladimira Becića. Uz Becica blisko mu je i slikarstvo Ljube Babica (sl. 3-4) te se uz njih formira kao slikar hrvatske skole, koja se u vreme Reinovih studija oslanjala na slikarstvo Edouarda Maneta i njegovih uticaja vezanih za spanjolsko i flamansko slikarstvo (Goyu. Velasqueza i Fransa Halsa), ne pokazujuci mnogo interesa za avangardu, koja se cesto i osudjivala. Po zavrsetku Akademije, Rein oseca potrebu za daljim usavrsavanjem i 1929. g. odlazi za Pariz. Iz ovog prvog studenstkog perioda nije se nazalost sacuvalo niti jedno njegovo djelo.

Pariz, 1929-1940

Medjuratni period, narocito 1920-te su bile u Parizu "lude godine" –  zabave, poput kostimiranog bala na fotografiji (sl. 5) , bile su cesta pojava odavajuci atmosferu raskalasnosti, uzitka, bezbriznosti i hedonizma. Pariz je postao internacionalna meka umetnosti u punom smislu reci. U tom periodu se razvio pojam "Ecole de Paris" – "pariske skole" koristen specificno za umetnost stvaranu od strane ne-francuskih umetnika – stranaca koji su se naselili u Pariz i proslavili ga svojom umetnoscu. Medju njima – narocito na Montparnassu – je bio i veliki broj Jevreja, mnogih iz Istocne Evrope. Ime Marca Chagall je naravano napoznatije, no tu su bili  i drugi, kao Jules Pascin, cije je pravo ime bilo u stvari Julius Mordechai Pinchas i koji je poticao iz jevrejske sefardske porodice, iz Bugarske. Pascina su proslavili njegove erotske slike (sl. 6), Chaima Soutina bolna ekspresivnost (sl. 7), dok su slikari poput Manea Katza pokusali da spoje razne svetove iz kojih su poticali i u kojima su ziveli (sl. 8 ). 1920-te su bile i vreme velikih novcanih dobitaka – slikari koji su do juce ziveli u oskudici poceli su da prodaju slike za velike sume novca, a kupovali su ih novi americki kolekcionari uz zvuke jazz muzike koja je svirala iz pariskih nocnih lokala…

No, sve je to pocelo da se menja ranih 1930-tih, upravo u vreme kada je Rein dosao u Pariz. Velika svetska kriza pocela je da se oseca i u Francuskoj prestolnici. Uskoro su desavanja u Nemackoj, prvenstveno uspostavljanje vlasti Nacista pod Hitlerom 1933. (sl. 9), pogorsala opstu atmosferu zabrinutosti, narocito medju jevrejskim umjetnicima. Mnoge izbeglice su pocele da stizu iz Nemacke u Pariz u kojem su jos uvek videli simbol slobode i liberalizma. 1936. pocele su da stizu i izbeglice iz Spanije bezeci pred civilnim ratom i generalom Francom. Kao rezultat svega toga Francuska je postepeno pocela da uvodi zakone kojima je ogranicavala priliv izbeglica dok je istovremeno anti-semitizam postajao sve prisutniji.

Po dolasku u Pariz,  Rein, kojeg roditelji nesebicno potpomazu, naseljava se u Latinskoj cetvrti (sl. 10), a imajuci odlicno znanje stranih jezika - narocito francuskog, brzo se ukljucuje u umjetnicki zivot. No, kao i svi dosljaci u umetnicku predstolnicu, prvo je fasciniran parsiskim muzejima, narocito Louvrom, u kojeg cesto navraca i kopira dela poznatih umetnika: od El Greca i Goye do Maneta, Courbeta i Cezanna.  Tako na primer nastaje Reinov"Mrtvi macevalac"  koji je baziran na "Mrtvom Toreadoru" Edouarda Maneta (sl. 11). No, ubrzo zenski poluakt (sl. 12),  postaje jedan od Reinovih omiljenih i prepoznatljivih tema. 1933. ima vec prvu samostalnu izlozbu u Parizu, a sledece godine salje radove u Zagreb i sudeluje na prvoj godisnjoj izlozbi hrvatskih umetnika.

Ipak ta dualnost i podeljenost izmedju dva umetnicka centra i dve umetnicke skole, nije mogla dugo da potraje, i Rein, koji sve redje boravi u Zagrebu, postaje u toku narednog perioda, od 1935. do 1937. sve vise i vise pariskim umetnikom. Stil mu postaje licniji i intimniji, koristi sve vise olovku i akvarel,  potez kistom mu je brz i spontan a izraz ekspresivan. Teme postaju urbane i ukljucuju erotske scene, svakodnevnicu periferije grada, specificnu parisku atmosferu. Formati su manji, ali estetski nivo daleko snazniji. Tu spadaju "Zena pri toaleti,"  "Crveni zid," "Periferija Pariza," "Pralja na Seni," "Zid," "Ljubavnica" (sl. 13-18).  U istom periodu nastaju i ulja koja se stilski uklapaju u ovaj vec izuzetno licni i zreli stilski jezik: "Elaine," "Most," "Pejsaz sa periferije (sl. 19-21).

No, istorijska zbivanja i i promene koje se desavaju u isto vreme, nisu mogla da ga zaobidju: Spanjolski gradjanski rat duboko je potresao i uznemirio Reina (sl. 25) kao i mnoge druge umetnike, ukljucujuci i slavnog Picassa koji 1937 slika svoju cuvenu "Guernicu" (sl. 22-24) kao odgovor unistenju i smrti nevinih. Kao i oni, i Rein se pridruzuje internacionalnom antiratnom pokretu koji se suprotstavio nadirucem Fasizmu. U toku kratkotrajne vladavine Popularnog fronta pod predsednistvom socijaliste  jevrejskog porijekla, Leona Bluma koji  je premijer Frncuske izmedju 1936 i 1937, levicari Francuske – kako domaci tako i stranci -  daju mirovnu podrsku spanjolskom narodu. Rein se prikljucuje apelima cuvenog esejiste i pacifiste Romaina Rollanda i javnim mitinzima odrzavanim u Velvidu, pariskom biciklistickom trkalistu. Posecuje i izbeglicke logore (sl. 25-26) gde pronalazi nove teme za svoje umetnicke radove. Patnje nevinih ljudi, stradanje i smrt postaju skoro opsesivna tema. Kao model on uzima ponovno Francisca Goyu, cija serija posvecena strahotama Francusko-spanskog rata sa pocetka 19. veka (sl. 27)  daje mnogim umetnicima suocenim sa stradanjima 20. veka inspiraciju i uzor. Tako Rein olovkom, tusem i kistom stvara "Izbeglice," "Streljanje u Spanjolskoj," "Zena probodena bajonetom," "Na barikadama," "Pod vesalima, "Objeseni muskarac," "Objesena zena"  (sl. 28-32). Vredna je i studija za portret legendarne Dolores Ibaruri La Pasionarie.

U to vreme Rein se vec druzi i sa beogradskim slikarima, upoznaje Boru Baruha, slikara sefardskog porekla i Ljubicu Sokic (sl. 33), koja ce mu postati dozivotni prijatelj  i sa kojom  pocinje 1938. razmenu pisama koja ce trajati sve do Reinovog bega iz vec okupiranog Zagreba, 1941. g. Aleksa Celebonovic, takodje beogradski slikar jevrejskog porijekla koji je pripadao istim slikarskom krugu, pise u svojim sjecanjima na te pariske dane:

"U stanu Bore Baruha smenjuju [se] mladici na putu u Spaniju, a jedan od nasih prijatelja koji dobro poznaje sve cuvene levicare medju francuskom piscima i slikarima [verovatno misli ovde na Reina]  upoznaje nas sa ponekim Jugoslovenom uzdraznog ponasanja, cije pravo ime nikad ne saznajemo."

            Godine 1937. Rein je sudelovao na velikoj izlozbi jugoslovenskih umetnika u Parizu na kojoj izlaze devet radova, posecuje roditelje u Zagrebu i ljetuje sa njima u Dubrovniku.  U to vreme stanuje u stanu koji mu sluzi i kao atelje, na mansardi hotela "Riveria" (sl. 34) u ulici Suplice 22, u Latinskoj cetvrti, na potezu od Louvra do Luxemburskog parka,  kraju prepunom knjizara, antikvarnica i malih galerija, kojeg Rein toliko voli. Taj zadnji pariski period, izmedju 1938. i 1940. moguce je detaljnije rekonstruisati i zajvaljujuci pomenutoj prepisci sa Ljubicom Cucom Sokic (sl. 35)  kojoj pise: Iskreno prijateljstvo je tako rijetka stvar! Ja sam tako sretan da imadem nesto malo prijatelja, a tebe racunam u najbolje, jer si sigurno najiskrenija." U pismima koja se ramzjenjuju na relaciji Pariz-Beograd ponekad i svakih nekoliko dana, on joj cesto opisuje radove na kojima trenutno radi, planirane slike ili umetnicka razmisljanja: Radim na jednoj velikoj slicurini od 2m na 1,65. Slikam neku kompoziciju, jednu ulicu sa kolima i jednim konjem, mesari skidaju krvavo meso sa kola,  u pozadini mala kavana sa djecom u prvom planu prodavacica voca koje se rasulo po drumu, inace jos u drugom kutu mali djecak i jedno pseto koje pretrazuje sadrzaj jedne kosare pune riba."  Opis ove vrste je utoliko vredniji jer je sama slika ostala u Parizu po Reinovom odlasku iz grada i najvjerojatnije je izgubljena. Tek studije "Kola" i "Gladnog psa" radjene tusem podsecaju na opis iz pisma (sl. 36). U to vreme nastavlja i sa kopijama velikih majstora pa tako 1938 nastaje uljana slika "Detalji nogu El Grecovog  Krista" (sl. 37), slika bazirana na El Grecovom originalu. Interesantno je da ga to ne sprecava da se u toku 1938-39 sasvim neocekivano priblizi i avangardi: dok "Zena sa bijelim sesirom," "Za stolom" i "U kavani" (sl. 38-40) nose odlike ekspresivnog izraza, "Bal" i "Mercerie Journaux" (sl. 41) podsjecaju na sinteticki kubizam i koriste slova kao dio kompozicije.

            1939. Rein ucestvuje na Izlozbi jugoslovenskih slikara i kipara priredjenoj u Galeriji Bernheim Jeune u Parizu. U to vreme Rein, pod uticajem ratnih zbivanja u Evropi, oseca nadaolazecu kataklizmu. Nakon prisustva na jednom skupu ljevicara u Parizu doalzi u nemilost vlasti. Najverovatnije kao rezultat toga resava da  spakuje veci dio svojih slika u tri sanduka koja pohranjuje kod prijatelja Luciena Lefebvrea Foineta, vlasnika trgovine slikarskim materijalom na Montparnasseu. Nedugo zatim kao nepozeljni stranac i anti-fasisticki intelektualac interniran je na jug Francuske, u logor Vernet. Logor Vernet, smesten u francuskim Pirinejima je od februara 1939. sluzio kao prihvatni logor za spanjolske republikance koji su bezali pred Francom, no s pocetkom Drugog Svjetskog rata tu su bili internirani i "nepozeljni stranci" poput Reina. S padom Francuske 25. juna 1940. g. logor je preuzela pro-nacisticka Vichy vlada, a od 1942. postao je tranzitni logor za Jevreje na putu u logore unistenja (sl. 42).

Rein je nastavio slikati i u logoru Vernet – skice iz svakodnevnog zivota i portrete logorasa, a potreban materijal mu je slao prijatelj Foinet iz Pariza. Nazalost, ti se radovi nisu sacuvali. Iz kasnijeg pisma Ljubici Sokice sazanjemo: Foinet mi je bio poslao i jedan album pun papira za crtanje. Tako sam crtao i mazao od jutra do mraka, najvise glave i tijela. Ono sto je uspjelo sacuvao sam, pa tako i "Glavu Turcina" koja mrko gleda, a kicena je nekom vrstom turbana koji je on sam improvizirao.

Zagreb, 1940-1941

Rein je bio spasen iz logora izuzetnim nastojanjima Cuce Sokic koja je uz pomoc svojih porodicnih veza u jugoslovenskoj vladi uspela da izdejstvuje Reinovo pustanje u prolece 1940. i prinudnu deportaciju u Jugoslaviju, gde se vraca u Zagreb, zabrinutim roditeljima (sl. 43). U pismima Ljubici Sokic upucenih sad vec iz Zagreba Rein je opisao taj povratak:

Rekose mi bas za Uskrs da mogu poci, a nekoliko dana zatim dadose mi putnicu sa vizama. Put kroz jug Francuske i najljepse gradove Italije me nije odusevljavao jer sam bio strahovito umoran i nervozan...Na granici Italije oprostio sam se sa francuskim tlom, ne bez nekog stanovitog neugodnog osjecaja u blizini srca.

Uistinu bilo je casova kad sam mislio da mi povratka uopce nema, a kada je na granici usao u moj odio kontrolor karata, ja ga zapitah: "Jugoslavija?" "Da," rece mi on, "Jugoslavija." Bio je obucen u neko tamno odijelo, a imao u sebi nesto neopisivo, kako da ti kazem, bio sam kod kuce..."

...Znam da za taj povratak zahvaljujem iskljucivo tebi, tebi i nikom drugom... To sto si ti ucinila za moje stare roditelje i mene...ne zaboravlja se nikad dok se zivi.

Iako uziva u slobodi okruzen svojim ranim radovima, Rein uskoro pocinje da oseca nostalgiju za Parizom koju i opisuje u pismu Cuci:

Ovdje sam medju ostacima ostataka svojih radova, crteza i platna. Osjecam se kao da sam izgubio bitku, bitku svog zivota. Posto ja sve moram malo da pretvorim u grotesku mogao bih reci da se tako morao osjetiti Napoleon Bonaparte poslije bitke kod Watrelo-a. Svi su mi radovi ostali kod Foinet-a. Knjige i biblioteka sa punim albumima crteza ostadose u hotelu...Tako sam sretan da sam kod kuce i da imadem u tebi dobrog i vjernog prijatelja...ti si meni jedina svijetla tocka u tom porazu.

Ipak, ubrzo pocinje ponovno da radi i ucestvuje u izlozbama u Zagrebu. U junu 1940. posecuje i Beograd, vidja se sa Ljubicom Sokic, njenim roditeljima i prijateljima iz Pariza. Kao rezultat te posete angazira se u organiziranju izlozbe "Udruzenja srpskih umetnika" zajedno sa "Udruzenjem hrvatskih likovnih umjetnika," koja se i otvorila na jesen 1940. g. u Mestrovicevom paviljonu, u Zagrebu.  Iz tog perioda ostao je ciklus litografija medju kojima se istice "Popov toranj u Zagrebu" (sl. 44).  Druzi se sa zagrebackim umetnicima i intelektualcima – Zdenkom Munk, Slavkom Sohajem, Zdenkom Vojnovicem s kojima na redovnim sastancima u Gradskoj kavani nastavlja raspravljati o biti umjetnosti i stvaranja - dok se oko njih svet rusio. Iste 1940. uvodi se u Jugoslaviji rasisticki zakon kojim se sprijecava Jevrejima baviti se svakim oblikom trgovine sa ili produkcijom ziveznih namirnica, a novo-uvedenim "numerus claususom" se ogranicava broj jevrejskih djaka i studenata i na taj nacin uskracuje slobodno skolovanje jevrejske djece (sl. 45). Istovremeno broj jevrejskih izbeglica u Jugoslaviji izbeglih iz  Nemacke, Austrije i Cehoslovacke se penje na 55 000. Reinov odgovor je jos snaznija zelja za radom i umetnickim stvaranjem. U pismu Cuci on objasnjava svoj stav: Mislim da u ova strasna vremena treba raditi bez prestanka jer je rad isto neka vrsta borbe. Uostalom treba znati sto se hoce i sto se nece, i biti beskompromisan. Izgubiti bitku ne znaci mnogo ali biti moralno slab i  prepustiti se sudbini to je zapravo poraz. 1941., pocetak rata i progoni Jevreja naveli su ga na bijeg iz Zagreba. Utociste nalazi prvo u Gorskom kotaru odakle i pise poslednje pismo Ljubici Sokic iz kojeg saznajemo da i dalje slika Jer je sve [oko njega] lijepo i spokojno, a mi slikari treba da radimo…(sl. 46).

Kraljevica, Rab, partizani, 1942-1943

Poslednja grupa sacuvanih Reinovih radova potice iz Jevrejskog sabirnog logora u Kraljevici, gdje je slikar nterniran 1942. g. (sl. 47). Danas je poznato oko pedesetak crteza olovkom. Preziveli logorasi se secaju Reina kao neumornog  umetnika koji je poducavao decu i prijatelje, medju njima Vladu Gottlieba, sina Hinka Gottlieba, crtanju i slikanju (sl. 48-49). Najveci broj sacuvanih radova su portreti (sl. 50), ali tu je i niz veduta iz okoline, interijera i intimnih crteza (sl. 51-57). Ti radovi, nastavljaju pariski stilski izraz, neki cak ukljucujuci avangardnu notu za koju se Rein opredelio pred kraj svog boravka u francuskoj prestolnici. Istovremeno oni su izuzetno vizualno svedocanstvo epohe vezane za holokaust i rat.

U drugoj polovini jula 1943. talijanski fasisti su prebacili celi logor iz Kraljevice na otok Rab (sl. 58). Rein, koji je medju internircima (sl. 59), prema uspomenama prezivelih, i dalje nastavlja da crta i slika. Nazalost nista od tih radova nije sacuvano. Nakon kapitulacije Italije i oslobodjenja logora (sl. 60) Rein se prikljucuje danas cuvenom rabskom odredu i partizanima. Kao i mnogi drugi clanovi,  po rasformiravanju tog jedinstvenog jevrejskog odreda prikljucen je VII banijskoj diviziji i borbenim linijama. Nazalost nije imao srece da bude ukljucen u rad agit-prop ureda i koristi svoje umetnicko umijece u korist partizanske propagande - i na taj nacin se mozda i spasi, kao ne-mali broj drugih ratnih umjetnika (sl. 61). Vec iste 1943. tesko je ranjen,  uhvacen od Ustasa i nakon neuspesne operacije i mucenja umire u bolnici u Sisku (sl. 62). Iste godine stradali su i njegovi roditelji u logorima u Staroj Gradiski i Jasenovcu. Sestra Renata je jedina koja je prezivela rat i donedavno zivela u Kanadi.

                                 _________    *   ________

Ime i umjetnost Ivana Reina su danas poznati prevenstveno zahvaljujuci nastojanjima slikarice Ljubice Cuce Sokic i gospodje Jelice Ambrus, kustosa Osijecke Umjetnicke Galerije. Ranih 1950-tih Ljubica Sokic uspjela je dopremiti Reinove radove iz Pariza, gdje su ostali sacuvani kod prijatelja Foineta. Tako je spaseno oko 900 radova od skoro 2000 koje je stvorio u Parizu. Preostali radovi, ostavljeni u njegovom ateljeu i u roditeljskoj kuci u Zagrebu, nestali su, kao i sam umetnik u vihoru rata. No, tek ranih 80-tih g. proslog veka, kustos Osijecke Galerije, gospodja Jelica Ambrus, uspeva  ih reanimirati, i nakon detaljnog istrazivanja, kroz izlozbe i monografiju posvecenu Reinu, omoguciti siroj publici upoznavanje sa tim znacajnim, do tada skoro potpuno zaboravljenim osijeckim umetnikom.

  pogledaj power point prezentaciju sa slikama